CPB: Nationale Investeringsinstelling nuttig voor financiering

Het Centraal Planbureau concludeert dat een Nationale Investeringsinstelling vooral meerwaarde kan hebben bij het toegankelijker maken van financiering voor bedrijven. Voor bredere maatschappelijke doelen zoals verduurzaming en infrastructuur zijn andere overheidsinstrumenten vaak geschikter.

CPB waarschuwt voor overgestelde verwachtingen

Het CPB-advies komt op een moment waarop de Nationale Investeringsinstelling volop in de politieke en zakelijke aandacht staat. Volgens BNR (18 september) waarschuwt het planbureau expliciet: ‘Verwacht geen wonderen van Nationale Investeringsinstelling’. Het NRC (18 september) meldt dat het CPB-standpunt tegen het advies van prominente ondernemers als Wennink ingaat, die de investeringsbank juist als cruciaal voor hightech en infrastructuur zien.

Voor ondernemers die op financieringsknelpunten stuiten, biedt een NII dus geen garantie voor oplossing. Het CPB stelt dat andere obstakels, zoals personeelstekort en stikstofruimte, waarschijnlijk groter belemmeringen vormen dan gebrek aan kapitaal. Bedrijven die investeren willen doen, moeten dus niet alleen op een NII rekenen, maar ook andere knelpunten aanpakken en onderzoeken of hun project werkelijk rendabel is zonder overheidssteun.

Vormgeving hangt af van doelstelling

De precieze vormgeving van een Nationale Investeringsinstelling hangt af van het doel dat de overheid nastreeft. Wanneer de instelling financieringsproblemen op de markt moet oplossen, ligt een aanpak als marktpartij voor de hand. De NII verstrekt dan financiering tegen marktconforme voorwaarden en richt zich op rendabele investeringen die onvoldoende financiering krijgen.

Echter, wanneer de overheid kiest voor een NII die ook bredere maatschappelijke doelen moet realiseren, verandert dit. Sommige investeringen zijn maatschappelijk waardevol maar leveren onvoldoende financieel rendement op om zonder overheidssteun tot stand te komen. De NII moet daarvoor dus een lager dan marktconform rendement accepteren en verstrekt feitelijk een impliciete subsidie. Volgens het CPB liggen directe instrumenten zoals rechtstreekse subsidies, normering of beprijzing dan meer voor de hand om het maatschappelijke doel te bereiken.

Overheidsschuld geen uitgangspunt

In het debat over de NII gaat veel aandacht uit naar de vraag of de instelling kan investeren zonder dat dit leidt tot een hogere overheidsschuld. Het Centraal Planbureau stelt dat dit geen goede basis is voor de vormgeving. Eerst moet duidelijk zijn welk doel de instelling moet dienen, daaruit volgt de gewenste vormgeving en vervolgens de gevolgen voor de overheidsschuld.

Wanneer de NII bijvoorbeeld een lager dan marktconform rendement accepteert om maatschappelijke doelen te ondersteunen, zijn haar activiteiten waarschijnlijk relevant voor de overheidsschuld volgens de Europese begrotingsregels. Dat laatste is geen beginpunt maar volgt uit de doelstelling en vormgeving van de NII.

Beperkte impact verwacht

Ook als de NII wordt opgericht om financiering voor bedrijven toegankelijk te maken, is zij geen oplossing voor alle knelpunten die bedrijven bij investeringen ervaren. De instelling heeft alleen toegevoegde waarde als zij investeringen mogelijk maakt die private investeerders zonder NII niet zouden doen. Hoeveel investeringen die eigenlijk wel rendabel zijn geen financiering kunnen krijgen, is moeilijk vast te stellen.

Eerder onderzoek wijst erop dat andere knelpunten, zoals gebrek aan personeel of stikstofruimte, waarschijnlijk een groter obstakel vormen voor investeringen dan een gebrek aan financiering. Bovendien wordt de impact van de NII niet automatisch groter als de instelling zelf geld leent om meer investeringsruimte te hebben. Meer geld beschikbaar hebben betekent niet automatisch dat er meer investeringen zijn waarbij een NII daadwerkelijk toegevoegde waarde heeft. De zinvolle omvang van een NII en daarmee de impact op de Nederlandse economie zijn daarom waarschijnlijk beperkt, aldus het CPB in de publicatie.

Kernfeiten

Het CPB concludeert dat een NII vooral meerwaarde heeft voor bedrijfsfinanciering, niet voor bredere maatschappelijke doelen
Investeringen die maatschappelijk waardevol zijn maar geen marktconform rendement opleveren, vereisen impliciete subsidies via de NII
Onderzoek wijst uit dat personeelstekort en stikstofruimte waarschijnlijk grotere investeringsbelemmeringen zijn dan financieringstekort

Veelgestelde vragen

Gaat de Nationale Investeringsinstelling mijn financieringsproblemen oplossen?

Niet automatisch. Het CPB stelt dat een NII alleen toegevoegde waarde heeft als zij investeringen mogelijk maakt die private investeerders echt niet zouden doen. Veel bedrijven stuiten eerder op andere knelpunten zoals personeelstekort of regelgeving dan op gebrek aan kapitaal.

Wat adviseert het CPB als alternatief voor een NII?

Voor maatschappelijke doelen zoals verduurzaming en infrastructuur adviseert het CPB directe instrumenten zoals rechtstreekse subsidies, normering of beprijzing. Deze zijn doelgerichter dan een investeringsinstelling die tegen lager rendement werkt.

Hoe bepaalt de overheid de vormgeving van de NII?

Het CPB stelt dat eerst het doel helder moet zijn, vervolgens de vormgeving volgt, en pas daarna de gevolgen voor de overheidsschuld. Dit is omgekeerd aan het huidige debat, dat veel aandacht geeft aan schuld zonder eerst het doel vast te stellen.

CPB: Nationale Investeringsinstelling vooral nuttig voor bedrijfsfinanciering