Regelmatig kijk ik kritisch naar de leveranciers waarmee wordt gewerkt. In sommige sectoren is keuze er in overvloed. Advocaten, boekhouders, verzekeraars en banken zijn er in alle soorten en maten, voor vrijwel elke behoefte is wel een passende partij te vinden.
Maar er zijn ook markten waarin die keuze er nauwelijks is. Daar ontstaat afhankelijkheid en eerlijk is eerlijk, dat voelt zelden comfortabel.
Denk aan grote technologiebedrijven als Apple, Microsoft, Google en Meta. Dichter bij huis zie je vergelijkbare situaties bij organisaties als Nederlandse Spoorwegen en, in mindere mate, regionale vervoerders. Het zijn ecosystemen waar je als gebruiker moeilijk uit stapt.
Als één partij struikelt
De recente hack bij ChipSoft onderstreept dat risico. Deze speler bedient een groot deel van de Nederlandse ziekenhuizen. Op het moment dat zo’n partij problemen heeft, voelen veel zorginstellingen dat direct.
Gedwongen keuzes
In een tijd waarin cyberdreiging toeneemt en technologie zich razendsnel ontwikkelt, wordt die afhankelijkheid steeds relevanter. Systemen worden complexer, datasets groter en de impact van verstoringen neemt navenant toe.
Even een praktisch voorbeeld. Op kantoor staan meerdere laptops en pc’s die draaien op Windows 10. Die machines functioneren uitstekend. Snel, stabiel, niets mis mee. Toch komt daar ineens Windows 11 om de hoek kijken. Nieuwe eisen, strengere hardware voorwaarden en het gevolg is dat een groot deel van die prima werkende machines officieel niet meer geschikt is.
De praktijk: vervangen. Niet omdat het moet vanuit performance, maar omdat het moet om mee te kunnen blijven doen binnen het ecosysteem van Microsoft.
Dat wringt. Zeker als de apparatuur nog gewoon voldoet en razendsnel is. Natuurlijk, veiligheid speelt een rol en die moet serieus worden genomen. Maar het blijft opvallend hoe weinig keuze er feitelijk is. Want laten we eerlijk zijn: twee grote spelers is nog steeds geen echte keuze. Met alleen Microsoft en Apple kom je niet tot een gezonde marktwerking. Dat is hooguit kiezen tussen twee vormen van afhankelijkheid.
Pas als er vijf of meer gelijkwaardige partijen actief zijn, ontstaat er echte dynamiek. Dan kunnen klanten bewegen, ontstaat er druk op prijs en innovatie en wordt niemand gedwongen in één richting. Die situatie is er nu niet. Overstappen is complex en de alternatieven zijn beperkt of sluiten niet volledig aan.
Dat is precies hoe lock-in werkt. Zolang alles draait, lijkt er weinig aan de hand. Totdat je merkt dat de keuze eigenlijk al voor je gemaakt is.
Netwerkeffecten zijn hardnekkig
Hetzelfde zie je met communicatie-apps. Ik ben zelf overgestapt naar Signal, omdat een aantal vrienden klaar was met Meta en dus ook met WhatsApp. Prima, ik mee.
Alleen in de praktijk werkte het gewoon niet. Vrijwel iedereen zit nog op WhatsApp. Dus je blijft daar ook actief, anders mis je gewoon dingen. Signal stond er een beetje naast.
Ik heb mijn meldingen altijd uitstaan, dus gevolg was dat ik daar soms pas dagen later keek. Het zat niet in mijn systeem, te weinig mensen gebruikten het en dan verliest zo’n app gewoon z’n waarde. Uiteindelijk heb ik Signal er weer afgegooid. Niet omdat het slecht is, integendeel, het werkt prima. Maar omdat het netwerk er niet zit. En dat is precies het probleem. Niet één keer, maar continu. Mijn vrienden kwamen uiteindelijk ook weer terug naar WhatsApp, simpelweg omdat ze tegen hetzelfde aanliepen. Je redt het niet alleen.
Mooi voor Meta, maar voor gebruikers is het gewoon onhandig. Keuze lijkt er te zijn, maar in de praktijk valt die keuze behoorlijk tegen.
Innovatie en concurrentie
Waar concurrentie is, ontstaat druk om te verbeteren. Prijzen blijven scherper, innovatie gaat sneller en gebruikers kunnen kiezen wat het beste past.
In markten met dominante spelers verschuift dat evenwicht. De prikkel om te vernieuwen neemt af en de drempel voor nieuwe toetreders wordt hoger. Tegelijkertijd zie je dat juist kleinere partijen vaak wendbaarder zijn en sneller inspelen op nieuwe ontwikkelingen.
Strategische afhankelijkheid
Opvallend is dat veel dominante technologiebedrijven uit de Verenigde Staten komen. Dat is op zichzelf geen probleem, maar het roept wel vragen op over strategische afhankelijkheid.
Wat gebeurt er als geopolitieke verhoudingen veranderen? Of als technologiebedrijven, bewust of onbewust, onderdeel worden van politieke drukmiddelen?
Europa leunt op meerdere vlakken sterk op externe partijen, van technologie tot productie. Dat maakt de discussie over autonomie steeds relevanter.
Tijd voor ambitie
Hoe deze situatie is ontstaan, is complex. Maar dat er kansen liggen, is duidelijk.
Voor ondernemers betekent dit dat er ruimte is om te bouwen. Niet per se door bestaande giganten te vervangen, maar door slimme, aanvullende oplossingen te ontwikkelen die flexibiliteit en keuze terugbrengen in de markt.
Lock-in is comfortabel, zolang alles werkt. Maar echte veerkracht ontstaat pas wanneer er iets te kiezen valt.