Zaanstad,
De Zaanstreek staat historisch bekend als de provisiekast van Nederland, maar die reputatie dreigt soms te verstoffen. Onterecht, vindt Marcel Henneman. Als kwartiermaker van het nieuwe initiatief Zaan Food Makers van Zaanstad Maakstad wil hij de regio herpositioneren. De ambitie is helder: van een bescheiden cluster uitgroeien tot de ‘Brainport’ van de voedingsmiddelenindustrie. “We verwerken hier bijvoorbeeld 25 procent van de wereldwijde cacao, maar we treden er nauwelijks mee naar buiten.”
De Zaanstreek huisvest een van de grootste concentraties voedingsmiddelenbedrijven in Europa. Toch weten maar weinigen wat er zich precies afspeelt achter de fabrieksgevels langs de Zaan. Het initiatief Zaan Food Makers moet daar verandering in brengen.
“We moesten naar de toekomst kijken,” legt Henneman uit. “De naam Zaanstad Maakstad bekte internationaal lastig en dekte niet helemaal de lading. Van de aangesloten bedrijven zat bijna iedereen in de AgriFood. We delen dezelfde processen, dezelfde uitdagingen en dezelfde regio. De naam Zaan Food Makers positioneert ons direct duidelijk, zowel nationaal als internationaal.”
Cacao Capital of the World
De schaal van de industrie in de Zaanstreek is volgens Henneman gigantisch en zwaar onderschat. “Er zitten hier zo’n zestien toonaangevende bedrijven, waarvan er een aantal wereldwijd marktleider zijn. Denk aan namen als Gerkens (Cargill), OFI en natuurlijk Verkade (Pladis). Mensen realiseren zich vaak niet dat een kwart van de totale wereldwijde cacaoproductie via de haven van Amsterdam in de Zaanstreek wordt verwerkt.”
“Dat de regio desondanks relatief onbekend blijft, komt doordat veel bedrijven in de B2B-sector opereren. Ze maken ingrediënten en halffabricaten, zoals speciale vetten en cacaopoeder, die in duizenden producten terechtkomen, maar niet direct zichtbaar zijn voor de consument in de supermarkt. We zijn de Cacao Capital of the World, maar ook groots in specialiteitsvetten en suikerwerken. Die onzichtbaarheid willen we doorbreken.”
Samenwerken aan energietransitie en arbeidsmarkt
Binnen Zaan Food Makers trekken de bedrijven gezamenlijk op. Hoewel ze op commercieel vlak soms concurrenten zijn, zijn de uitdagingen waar ze voor staan identiek. Henneman noemt twee grote pijlers waarop intensief wordt samengewerkt: de energietransitie en de arbeidsmarkt.
“Op het gebied van duurzaamheid en energie moeten we wel samenwerken,” stelt Henneman. “Denk aan netcongestie. Als ieder bedrijf individueel bij de netbeheerders aanklopt, kom je in de wachtrij. Door als collectief met de gemeente, de provincie en netbeheerders te praten, kunnen we versnellen binnen het NZKG. We willen verduurzamen, maar dan moet de infrastructuur dat wel toelaten.”
Ook het personeelstekort is een gedeeld probleem. De Zaanstreek heeft geen eigen HBO of universiteit, maar of dat ook nodig is met Amsterdam om de hoek? Henneman hierover: “De focus ligt daarom sterk op het MBO en ‘werkend leren’. Onze fabrieken draaien op procestechniek. Dat klinkt voor buitenstaanders abstract, maar het is topsport. Samen met partners als Techlands en het FPTC/Talland College proberen we jongeren te laten zien hoe gaaf de techniek is. We vissen in dezelfde vijver, dus we kunnen die vijver beter samen aantrekkelijk maken dan elkaar de vliegen afvangen.”
Innovatie: Eiwittransitie en circulariteit
Naast de bestaande industrie kijkt Zaan Food Makers nadrukkelijk naar de toekomst. De regio wil een hub zijn voor scale-ups en innovatie, zeker nu de voedseltransitie in volle gang is. “Plantaardig is de trend,” zegt Henneman. “Dat past perfect bij ons DNA. We verwerken hier al eeuwen agrarische producten. Of je nu cacao perst of eiwitten uit bonen haalt voor vleesvervangers; de procestechniek is vergelijkbaar.”
Circulair werken speelt daarbij een sleutelrol. Reststromen worden steeds vaker verwaard (gevaloriseerd). Met andere woorden wat overblijft, wordt steeds vaker ingezet als nieuwe grondstof. “Van elke boon of plant die we verwerken, willen we niets weggooien. Wat vroeger afval was, is nu een grondstof voor een ander proces. Dat maakt de industrie niet alleen duurzamer, maar ook economisch sterker.”
Ruimte maken voor de toekomst
Een heikel punt in de dichtbevolkte Randstad is ruimte. Is er nog wel plek voor groei in de Zaanstreek? Volgens Henneman wel, mits er slim wordt omgegaan met de beschikbare vierkante meters. “Nederland is kampioen inpassen. Oude haventerreinen waar vroeger kolenoverslag was, komen vrij. Daarnaast zien we dat bedrijven verhuizen van historische locaties in woonkernen naar nieuwe terreinen zoals bij ons in de regio bijvoorbeeld Hoogtij in Zaandam. Daar kun je veel efficiënter bouwen: compacter, duurzamer en hoger.”
Die verhuizingen zijn kostbaar en complex, maar noodzakelijk om de industrie in de regio te behouden. “We willen niet dat bedrijven naar het buitenland vertrekken. Nederland heeft met de havens en de logistiek een gouden uitgangspositie, maar de kennis zit in de mensen hier. Die wil je niet kwijt.”
Een ‘Brainport’ aan de Zaan
De stip op de horizon is ambitieus. Henneman spiegelt het initiatief graag aan Brainport Eindhoven. “Zij zijn ooit klein begonnen en hebben de hightechindustrie in Brabant wereldwijd op de kaart gezet. Dat is ons voorbeeld. Over vijf tot tien jaar moet de Zaanstreek internationaal bekend staan als hét cluster voor food processing en innovatie.”
Maar het begint dicht bij huis. “Het belangrijkste doel is misschien wel lokale trots,” besluit Henneman. “We zijn buren van de inwoners van Zaanstad. We willen de hekken openzetten, laten zien wat we maken en zorgen dat de regio weer trots is op de wereldspelers die hier in hun achtertuin staan. Van de oude molens naar de nieuwe windmolens; de Zaanstreek blijft een maakregio.”