Geavanceerde audit-tools, waaronder Generatieve AI (GenAI), bieden accountantsorganisaties volop kansen voor een efficiëntere werkwijze, een hogere controlekwaliteit en aantrekkelijker werkgeverschap. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) moedigt deze innovatie aan, mits deze verantwoord en beheerst gebeurt.
Uit onderzoek van de AFM blijkt dat enkele grotere accountantsorganisaties vooroplopen in het voeren van beleid voor tooling, maar dat bij andere het fundament wankel is. Er is overal ruimte voor verbetering. Daarom heeft de AFM twaalf bouwstenen gepubliceerd die accountantsorganisaties helpen te evalueren wat al goed gaat en waar versterking nodig is.
Drijfveren achter technologische toename
De toename van innovatieve audit-tooling wordt door verschillende factoren gedreven. Accountantsorganisaties investeren in technologie om de digitalisering en complexere IT-systemen van controlecliënten bij te benen. Daarnaast maken zij gebruik van opkomende technologieën, zoals machine learning en generatieve AI, om de efficiëntie en kwaliteit van wettelijke controles te verhogen.
Een andere belangrijke drijfveer is de wens om personeelstekorten op te vangen. Automatisering van repetitieve taken maakt tijd vrij voor complexere, inhoudelijk interessante werkzaamheden, wat de aantrekkelijkheid van het werk vergroot. Ook het uitfaseren van verouderde controlesoftware en de focus op efficiëntie vanuit private-equity-investeerders stimuleren de migratie naar geavanceerde tools en AI.
Stevig fundament voor AI is cruciaal
Het uitgangspunt van de AFM is dat de onderste drie lagen van de ‘bouwtoren’ eerst goed op orde moeten zijn, vóórdat innovatieve technologie zoals GenAI wordt ingezet. Deze basis bestaat uit de volgende randvoorwaarden:
- Risicomanagement en -beheersing: De organisatie moet haar risicomanagement en -beheersing op orde hebben. Dit is de basis voor de beheerste inzet van tooling.
- Input-data betrouwbaarheid: De input-data moeten relevant en betrouwbaar zijn om voldoende en geschikte controle-informatie te verkrijgen. De kwaliteit van de uitkomsten is direct afhankelijk van de kwaliteit van de input.
- Beheerste implementatie: De audit-tool moet beheerst zijn geïmplementeerd in het controleproces. Het opdrachtteam moet beschikken over de juiste kennis en vaardigheden.
Als deze randvoorwaarden niet op orde zijn, dreigt het bouwwerk vroeg of laat aan het wankelen te slaan.
De mens blijft eindverantwoordelijk bij inzet van AI
Specifiek voor de inzet van GenAI gelden drie aanvullende bouwstenen. Deze zijn essentieel omdat GenAI nieuwe, inherente risicofactoren met zich meebrengt.
1. Veilig en beheerst inzetten Vanwege de dynamische en minder transparante aard van GenAI is het risico op datalekken groter dan bij traditionele tooling. Het is cruciaal dat GenAI-tools veilig en beheerst worden ingezet. Dit vereist duidelijke afspraken met leveranciers en klanten over dataverwerking, minimalisatie, anonimisering en eigenaarschap.
2. Verifieerbare of reproduceerbare uitkomsten De output van GenAI-tools kan stochastisch van aard zijn, waardoor de redenatie achter een uitkomst vaak niet transparant is; de tool fungeert als een ‘black box’. Daarom moeten de uitkomsten die als controlebewijs worden gebruikt, verifieerbaar of reproduceerbaar zijn. Verificatie kan bijvoorbeeld door de output aan te sluiten op externe bronnen of brondocumenten.
3. Accountant is eindverantwoordelijk GenAI mag werk faciliteren, maar mag professionele oordeelsvorming nooit vervangen. De externe accountant is eindverantwoordelijk voor de uitkomsten uit de GenAI-tool. De AFM ziet een risico op ‘overreliance’ (te veel vertrouwen) op de tools, omdat de uitkomsten overtuigend kunnen overkomen door de mensachtige presentatie. Accountants moeten de AI-output daarom kritisch beoordelen en zelfstandig bepalen wanneer menselijke verificatie nodig is.
Oproep tot actie
Bestuurder Hanzo van Beusekom van de AFM benadrukt: “Geavanceerde tooling, waaronder (Gen)AI, kan accountantsorganisaties veel opleveren. Daarvoor is het cruciaal dat de basis op orde is. Voor AI zijn traceerbaarheid en dataveiligheid cruciaal, en de accountant moet volledig kunnen instaan voor zijn oordeel.” De AFM roept accountantsorganisaties op de twaalf bouwstenen kritisch te gebruiken om te evalueren wat al goed gaat en waar verbetering nodig is, en zo te blijven bouwen aan kwaliteit en vertrouwen.